Azken+150+urteotako+sumendiak+(BERRIA,+2010-04-22)

Koldo Nuñez. - Unibertsitate-enpresa aholkularia

=**Sumendiak eta naipe-gazteluak**=

Ume gaztea nintzela, berri batek aztoratu zituen hedabideak. Ipar Atlantikoan, aurretik itsasoa baino ez zegoen toki batean, irla berri bat ari zen jaiotzen bertan itsaspeko sumendi batek zuen erupzioari esker. Islandiako hegoaldeko kostatik 32 kilometrora jaiotako irla Surtsey izenarekin batailatu zuten islandiarrek. Erupzioa bortitza izan zen, eta hainbat hilabete iraun zuen. Nik orduan bost urte baino ez nituen, baina oraindik gogoratzen dut garbi-garbi gertaera horrek nigan sortu zuen lilura. Agian gertaera horrek eta nire lehenengo fosilak eta mineralak biltzen eta ezagutzen lagundu ninduen neure aita zenak betiko markatu ninduten geologia ikasketak egitera iristeko.

Duela hilabete, Islandiako Eyjafjallajokull glaziarraren inguruko sumendi txiki bat, 200 urte lo eman ondoren, berriro esnatu eta erupzioan sartu zen. Erupzioak indarra hartu du, eta aurreko egunotan errauts-kopuru handia jaurti du atmosferara. Ondoren haizeek Europaren gehiengoaren zeruetara zabaldu dituzte errautsak hegazkinen joan-etorriak galaraziz. Erupzioak aurrera darrai eta oraindik hainbat aste edo hilabete iraun dezake. Erupzioaren tamainagatik, ez zuen zertan Eyjafjallajokullekoa inongo Olinpoan sartu beharko, ez balitz izan dituen ondorioengatik. Azken 150 urteotako erupzio indartsuen Olinpoan lau nabarmen ditzakegu.

Lehenengoa, Java eta Sumatra arteko Krakatoa irla txikian gertatu zen 1883an. Erupzioa poliki hasi zen, baina indarra hartu zuen hainbat hilabetetan. Azkenean, izugarrizko leherketa gertatu, eta irla osoa desagertu zen. Leherketak Hiroshimako bonbak baino 10.000 aldiz indar handiago izan zuen, 40 metroko altuerako tsunamiak altxa zituen eta, ondorioz, 163 herri suntsitu eta 36.000 lagun hil. Guztira, 20 km3 errautsak 80 kilometroko altueraraino igo ziren eta mundu osoko atmosferara zabaldu. Hiru urte geroago oraindik, Europako arratsen eta egunsentien kolore liluragarriak deskribatzen zituzten.

Bigarrena, 1902an Antilletako Martinica irlan gertatutakoa da. Erupzio azkarra eta bortitza izan zen, eta leherketa ikaragarri batek Saint Pierre hiria erabat suntsitu zuen. Horren ondorioz, sortutako errauts hodiak 1000 gradu baino gehiagoko tenperatura hartu zuen, eta segundo batzuetan hiria eta bertan zeuden 30.000 lagun inguru, bi izan ezik, kiskali zituen duela 2000 urte Ponpeian gertatu bezala. Orduan ere errautsen hodeiak hainbat kilometro hartu zituen, eta goi atmosferan zabaldu ziren errautsak.

Hirugarrena, Alaskan gertatu zen 1912an Katmai-Novarupta sumendian, eta, bi egun baino iraun ez bazuen ere, XX. mendeko handiena izan zen. Guztira, 15 bat km3 errauts jaurti zituen atmosferara izugarrizko leherketa baten ondorioz. Biztanle ezagunik ez zegoenez, ez zen izan ez hildakorik, ez kalte materialik.

Laugarrena, Filipinetako Luzon irlan gertatu zen Pinatubo mendian 1991an, 500 urtez lo egon ondoren. Erupzioaren arriskuagatik milioi bat lagun ebakuatu zituzten. Hala ere, azkenean ia 900 hil ziren, eta milaka eta milaka etxe eta jabetza suntsitu ziren. Sortutako errauts-hodeiaren 11 km3-ek 30 kilometrotaraino igo ziren eta mundu osoko atmosferara zabaldu.

Gauzak horrela, eta oraindik datu zehatzik gabe, Islandiako sumendiak askoz errauts gutxiago jaurti du. Hala ere, erupzio honek sortu dituen arazoen neurria ikusita, ez ohikoa dela pentsa zitekeen. Baina ez, ez da horrela inolaz ere, horrelako erupzioak maiz gertatzen baitira. Oraingoan haizeen norabideen eta errautsak jaurtitzeko era eta unea batu dira egon diren eragozpenak gertatzeko. Dena den, Islandia Atlantikoaren erdia hegotik iparrera zeharkatzen duen dortsal edo mendikatearen gailurretako bat da. Mendikate hori, Pirinioak edo Himalaya ez bezala, elkarrengandik aldentzen ari diren plaken artekoa da, eta sumendiez osatuta dago. Hortaz, Islandian behin eta berriro izango dira erupzioak. Nahikoa izango da, berriro, haizeak Europako norabidea hartzea kaosa sortzeko, goian aipatutako erupzioetara iritsi gabe. Baina, horrelakoak ere edonon eta edonoiz berriro gerta daitezke, eta ondorioak oraingoak baino askoz larriagoak izan.